Pałac Habsburgów

W centrum Żywca, tuż obok Starego Zamku, stoi imponująca klasycystyczna rezydencja znana jako Pałac Habsburgów lub Nowy Zamek. To miejsce, które powstało z przekształcenia barokowych oficyn w okazałą siedzibę jednej z najpotężniejszych dynastii europejskich. Budowla z przełomu XIX i XX wieku łączy w sobie elegancję architektury neoklasycystycznej z historią rodu, który na trwałe związał się z Beskidem Żywieckim.

Historia pałacu – od Wielopolskich do Habsburgów

Wszystko zaczęło się w 1838 roku, kiedy ostatni z Wielopolskich, Adam, sprzedał swoje żywieckie posiadłości Karolowi Ludwikowi Habsburgowi. To jednak jego syn, arcyksiążę Albrecht Fryderyk, zdecydował w 1885 roku o przekształceniu dawnych oficyn w nowoczesną rezydencję. Zlecił to zadanie Karolowi Pietschce, architektowi rodziny Habsburgów, który zaprojektował dwukondygnacyjny budynek z ryzalitem i portykiem od strony parku.

Pałac rósł etapami. W latach 1893-1895 dodano nowe skrzydło pokryte szklanym dachem – nowoczesne jak na tamte czasy rozwiązanie, pod którym urządzono sypialnie i pokoje gościnne. Prawdziwy rozkwit nastąpił jednak po 1895 roku, gdy majątek odziedziczył Karol Stefan Habsburg, bratanek Albrechta. To on wraz z rodziną zamieszkał w Żywcu na stałe, zapoczątkowując żywiecką linię rodu.

Karol Stefan był admirałem floty austriackiej i wybitnym myśliwym. W pałacu zgromadził bogatą kolekcję dawnej broni oraz trofeów myśliwskich, a także modele statków żaglowych, które zdobiły ogród zimowy wypełniony egzotycznymi roślinami.

Sala lustrzana i inne pałacowe wnętrza

Około 1903 roku dobudowano pawilon rozrywkowy, którego największą atrakcją stała się sala balowa na piętrze. Ta przestrzeń o wymiarach 10,5 na 18 metrów zyskała nazwę „lustrzanej” ze względu na wielkie tafle luster dekorujące ją od strony wschodniej. Do dziś zachowały się tam dwa białe porcelanowe piece, galeria dla orkiestry i potężne kryształowe żyrandole. Sala odznacza się doskonałą akustyką – odbywały się tu huczne przyjęcia, w tym wesela córek arcyksięcia.

Na parterze pawilonu znalazły miejsce sala bilardowa i kręgielnia. Ostatnią rozbudowę przeprowadzono w 1911 roku, dobudowując trzyosiowy ryzalit z dwoma bocznymi balkonami, zwieńczony klasycznym tympanonem z herbem Habsburgów. To właśnie ta część nadała pałacowi monumentalny, klasycystyczny charakter widoczny od frontu.

Najstarszą zachowaną częścią jest biały salon w stylu neorokokowym, znajdujący się w ryzalicie na drugiej kondygnacji, nad głównym wejściem. Ten pięciookienny salon o wymiarach 7 na 12 metrów był wzorowany na słynnych wnętrzach wiedeńskich pałaców – Schönbrunnu i Hofburga. Zachował się tam biały piec ze złoceniami, a na ścianach zdobionych stiukowymi ramami wisiały niegdyś portrety cesarskiej rodziny i polskich władców.

Pałac jako centrum kultury i sztuki

Karol Stefan był prawdziwym kolekcjonerem i miłośnikiem sztuki. Dla niego pracowali najwybitniejsi polscy malarze tamtych czasów – Wojciech Kossak, Julian Fałat, Kazimierz Pochwalski, Teodor Axentowicz, Leon Wyczółkowski czy Jacek Malczewski. Ściany pałacu zdobiły dzieła XVIII i XIX-wiecznych europejskich artystów, obrazy marynistyczne (w tym Iwana Ajwazowskiego) oraz portrety królów polskich i przedstawicieli dynastii Habsburgów.

Wyposażenie pałacu było równie imponujące. Kominki sprowadzano z Włoch, urządzenia łazienek z Anglii, a meble z różnych części monarchii austriackiej. Słynna była zwłaszcza kolekcja sreber o wadze około 500 kilogramów, niestety wywieziona przez Niemców podczas II wojny światowej.

W latach 1905-1906 krakowscy architekci Tadeusz Stryjeński i Franciszek Mączyński opracowali ambitny projekt połączenia Starego i Nowego Zamku w jedną rezydencję z okazałym dziedzińcem. Choć większość planów nie została zrealizowana, udało się dobudować piękną ośmioboczną kaplicę stylizowaną na polskie renesansowe kaplice grobowe, zwieńczoną miedzianą kopułą z ażurową latarnią w kształcie korony arcyksiążęcej.

Powojenne losy i powrót Habsburgów

Po II wojnie światowej w opuszczonym pałacu założono Zespół Szkół Drzewnych i Leśnych – placówka funkcjonowała tu przez dziesięciolecia, zajmując czołowe miejsce wśród szkół średnich powiatu. W 2013 roku szkołę przeniesiono do nowej lokalizacji przy ulicy Grunwaldzkiej.

Niezwykły rozdział w historii pałacu rozpoczął się we wrześniu 2001 roku, kiedy do Żywca powróciła księżna Maria Krystyna Habsburg, córka arcyksięcia Karola Olbrachta. Na zaproszenie władz samorządowych otrzymała mieszkanie w jednym ze skrzydeł dawnej rezydencji – tam gdzie kiedyś znajdowała się kręgielnia. Mieszkała tu do końca swoich dni, zmarła w pałacu 2 października 2012 roku. Fakt ten upamiętnia tablica przed oknami pomieszczeń, w których spędziła ostatnie lata życia.

Co można zobaczyć podczas zwiedzania

Obecnie w Pałacu Habsburgów mieści się muzeum prowadzone przez Muzeum Miejskie w Żywcu. Dostępna jest wystawa „Od Komorowskich do Habsburgów”, która przybliża zwyczaje, życie codzienne i tradycje kolejnych rodów władających Żywiecczyzną. Zgromadzono tu stroje, dzieła sztuki, przedmioty codziennego użytku i inne ciekawe eksponaty.

Niestety pałac udostępniony jest tylko w części – sytuacja własnościowa zabytku przez lata nie była ostatecznie uregulowana, co wpłynęło na plany szerszego otwarcia obiektu dla turystów. Niektóre pomieszczenia i ekspozycje na parterze można obejrzeć również podczas zwiedzania sąsiedniego Parku Miniatur.

Warto zwrócić uwagę na zegar słoneczny zajmujący miejsce jednego z okien południowej strony pałacu. Widoczny jest od strony parku i przedstawia herby miasta Żywiec oraz Galicji i Lodomerii.

Park Habsburgów – zieleń i historia

Pałac otacza malowniczy Park Habsburgów o powierzchni niemal 26 hektarów, urządzony w stylu angielskim. To idealne miejsce na spacer wśród bujnej roślinności i pomnikowych drzew. Z parkowej perspektywy najlepiej widać architekturę pałacu i wspomniany zegar słoneczny. Park zachwyca o każdej porze roku i stanowi doskonałe uzupełnienie zwiedzania.

Dla kogo to miejsce

Pałac Habsburgów zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i architektury XIX wieku. To również ciekawy punkt dla osób fascynujących się losami arystokratycznych rodów i ich wpływem na rozwój regionu. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z obejrzeniem Parku Miniatur i spacerem po rozległym parku. Zwiedzanie nie zajmuje dużo czasu – około godziny wystarczy na obejrzenie dostępnych ekspozycji, choć warto zarezerwować więcej na spacer po okolicy.

Informacje praktyczne – ceny i godziny otwarcia

Wejście na wystawę „Od Komorowskich do Habsburgów” prowadzoną przez Muzeum Miejskie w Żywcu kosztuje 30 zł od grupy (maksymalnie 30 osób). Wstęp obejmuje przewodnika. Część ekspozycji dostępna jest również w ramach zwiedzania sąsiedniego Parku Miniatur – 5 zł od osoby.

Pałac znajduje się przy ulicy Zamkowej 1 w Żywcu, w centrum miasta, tuż obok Starego Zamku. Dojazd jest prosty – z dworca autobusowego czy kolejowego to zaledwie kilkanaście minut spacerem przez rynek. Dla zmotoryzowanych dostępne są parkingi w okolicy Starego Miasta.

Ze względu na zmienne godziny otwarcia i dostępność zwiedzania z przewodnikiem, warto wcześniej skontaktować się z Muzeum Miejskim w Żywcu lub sprawdzić aktualne informacje na stronie internetowej miasta.